قطب علمی مدیریت و اقتصاد سلامت میزبان مجموعه‌ای از وبینارهای تخصصی با تمرکز بر مدیریت حوادث، پدافند غیرعامل و ارتقای آمادگی در برابر بحران‌ها است. در ادامه این سلسله نشست‌ها، دوره‌های آموزشی با محوریت «حوادث شیمیایی و اصول پاسخ پیش‌بیمارستانی و بیمارستانی» به میزبانی سرکار خانم حسنی (دبیر حوزه پدافند غیرعامل وزارت بهداشت و از چهره‌های مسلط بر حوزه حوادث شیمیایی) برگزار شد .

با توجه به اینکه سالانه بیش از ۴ میلیون تن مواد شیمیایی از طریق خطوط جاده‌ای، راه‌های دریایی و هوایی در سراسر جهان جابه‌جا می‌شوند و عوامل شیمیایی از دیرباز به عنوان یکی از ابزارهای جنگ‌افزار نیز مطرح بوده‌اند، شناخت مکانیزم‌ها، اصول پیشگیری و واکنش سریع در برابر حوادث شیمیایی امری حیاتی و غیرقابل انکار است .

محورهای کلیدی مطرح‌شده در نشست

۱. ویژگی‌ها و حساسیت‌های حوادث شیمیایی

• حساسیت زمانی (Golden Time): حوادث شیمیایی به شدت به زمان حساس هستند؛ اگر در زمان طلایی حادثه مدیریت نشوند، دامنه آسیب و تعداد مصدومان به سرعت گسترش می‌یابد .
• عامل عدم قطعیت (Uncertainty) در ساعات اولیه: در دقایق و ساعات نخست حوادث شیمیایی، اطلاعات محدودی در دست است و مواجهه با ابهام و کمبود منابع از ویژگی‌های اصلی این حوادث است .
• مقیاس وسیع و هزینه‌های بالا: حوادث شیمیایی معمولاً مقیاس بزرگی داشته و با باد، خاک و عوامل محیطی مختلف منتشر می‌شوند که این امر پاسخگویی به آن‌ها را پرهزینه و نیازمند تجهیزات و زیرساخت‌های کلان می‌کند .

۲. سناریوهای شش‌گانه حوادث شیمیایی (سازمان جهانی بهداشت - WHO)

برای درک بهتر و پاسخ‌دهی به حوادث شیمیایی، سازمان جهانی بهداشت این حوادث را به ۶ سناریوی مجزا تقسیم می‌کند که هیچ‌کدام شبیه به یکدیگر نیستند و اصول پاسخ کاملاً متفاوتی دارند : 

1. انتشار ناگهانی گاز یا بخار در فضای باز (مانند حادثه بوپال هند) .
2. انتشار ذرات، آئروسل‌ها یا پودرهای جامد در فضای باز (مانند حادثه واکسیناسیون در سواستوآپاتور ایتالیا) .
3. انتشار ناگهانی در محیط‌های غیر از هوا (آلودگی منابع آب و محیط‌های آبی، مانند حادثه ساحل آجی در آبادان یا مدارس) .
4. آتش‌سوزی در ساختمان‌های بزرگ و صنعتی (مانند فاجعه پلاسکو و آتش‌سوزی بیمارستان‌ها) .
5. انفجار (مانند حادثه راه‌آهن نیشابور به عنوان بزرگ‌ترین حادثه ریلی دنیا) .
6. شیوع بیماری یا مسمومیت‌های خاموش و کاملاً مخفی (مانند ورود تدریجی مواد شیمیایی به مواد غذایی یا خاک) .

۳. مدیریت بحران، پیشگیری و ارزیابی ریسک

• چرخه مدیریت بحران: مدیریت حوادث یک چرخه شامل پیش‌بینی (Prediction)، پیشگیری (Prevention) و کاهش آسیب (Mitigation) است که باید پیش از وقوع حادثه انجام شود .
• اهمیت ارتباطات مردمی (Risk Communication): آگاه‌سازی مردم، آموزش خطرات، و جلب اعتماد عمومی نقشی کلیدی دارد تا در زمان بحران، مردم به جای پناهگیری‌های نادرست و ایجاد ترافیک و فرار بی‌برنامه، همراه سیستم سلامت باشند .
• همکاری بین‌سازمانی (Multi-sectoral Cooperation): هماهنگی میان سازمان‌های محلی، منطقه‌ای، ملی و بین‌المللی برای موفقیت در مهار حوادث شیمیایی حیاتی است .

اصول کلیدی در پاسخ پیش‌بیمارستانی و بیمارستانی

• اولویت نخست (Safety): در هر حادثه‌ای، اصل اول، دوم و سوم ایمنی است؛ ایمنی فردیِ پرسنل («سیفتی خودم، خودم، خودم») برای جلوگیری از تبدیل شدن کادر درمان به قربانیان دوم حادثه .
• نقش دیسپچ مراکز اورژانس: فرآیند ثبت اطلاعات از همان لحظه تماس با ۱۱۵ و توسط دیسپچ شروع می‌شود؛ ارزیابی نوع ماده، بو، علائم بالینی مصدومان و شناسایی نوع خودرو یا مخزن آسیب‌دیده از وظایف خطیر دیسپچ است .
• تجهیزات حفاظت فردی (PPE): استفاده از سطوح حفاظتی مناسب (از جمله لباس‌های سطح A با سیستم تنفس مستقل، سطح B و سطح C) متناسب با نوع ماده شیمیایی الزامی است.
• مدیریت مناطق خطر (Zoning): تقسیم‌بندی مناطق به سه حوزه منطقه داغ (Hot Zone)، منطقه گرم (Warm Zone - حریم پاکسازی و تریاژ) و منطقه سرد (Cold Zone - منطقه امن) برای کنترل انتشار آلودگی
• قانون استاپ (STOP): در حوادث مواد خطرناک، در صورت مواجهه با شرایط نامطمئن، باید بلافاصله عملیات متوقف شود، شرایط ارزیابی گردد و سپس با برنامهریزی و رعایت اصول ایمنی و ایزولاسیون منطقه اقدام شود.

این نشست‌های تخصصی با هدف ارتقای دانش همکاران حوزه سلامت، بهبود آمادگی بیمارستان‌ها و مراکز اورژانس در برابر مخاطرات شیمیایی، و مرور قوانین بالادستی از جمله آیین‌نامه هیئت وزیران و بند ۱۴ قانون مدیریت بحران کشور به صورت منظم ادامه خواهد داشت